หลักสูตรที่ดีต้องตอบทั้งผู้เรียนและสังคม ไม่ใช่แค่วิชาที่ผู้สอนอยากสอน

โพสต์ของ พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า 3 วัน · แชร์กับ สาธารณะ หลักสูตรตอน 2: เราออกแบบหลักสูตรที่ดีเพื่อผลิตบัณฑิต…หรือแค่ออกแบบวิชาที่เราอยากสอน (ตอนแรกอยู่ในคอมเมนต์แรกครับ) คนที่เข้ามาเรียน เขาหวังอะไรบางอย่างก่อนเข้ามา และถ้ามองอีกแง่ คนที่ต้องการนำบัณฑิตไปใช้ เขาก็หวังอะไรจากบัณฑิตเหมือนกัน คำถามคือ มันแปลความตรงกันหรือเปล่า คนที่อยากเรียนคอมพิวเตอร์ หลายคนมาเรียนเพราะชอบเล่นเกม ไม่ผิดอะไรนะ แต่ผู้ประกอบการอยากได้คนไปพัฒนาระบบ ส่วนคนสอน โดยหลักการ มหาวิทยาลัยต้องเชื่อมสองด้านนี้เข้าด้วยกัน แล้วแปลงออกมาเป็นหลักสูตรให้นักเรียนเลือก และใช้ปริญญาเป็นเครื่องรับรองความสามารถส่วนนั้น แน่นอน มันไม่มีทางตรงใจคนเรียน และไม่ตรงใจผู้ประกอบการทั้งหมด แต่คำถามคือ มันตรงใจคนสอนเสมอหรือเปล่า — หลักสูตรเปลี่ยนเพราะอะไร เรื่องของหลักสูตรจริง ๆ ปรับได้ไม่มากหรอกครับ เพราะ dynamic ของสาขาไม่ได้เปลี่ยนเร็วขนาดนั้น โดยเฉพาะแกนของสาขา หรือ fundamental core ซึ่งผมมองว่า 50 ปีที่ผ่านมา เปลี่ยนนิดเดียว แล้วถ้ามันไม่ค่อยมีอะไรเปลี่ยน เรากำลังปรับอะไรกันทุก 5 ปี ตามเกณฑ์ที่เขาให้ปรับหลักสูตร สิ่งที่เปลี่ยนจริงคือสภาพสังคมและเทคโนโลยี เมื่อก่อนเรามองนักเรียนว่าเหมือนเดิมทุกปี ตอนนี้ก็ไม่ได้แล้ว จำนวนอาจลดลง ขณะเดียวกัน ตลาดงานก็เปลี่ยนไป AI และ robot เข้ามาทำงานแทนคนมากขึ้น ความต้องการกำลังคนในบางสาขาอาจลดลง อินเทอร์เน็ต คอมพิวเตอร์ที่เร็วขึ้น หรือสมาร์ตโฟน ทำให้เกิดเครื่องมือใหม่จำนวนมาก แต่เทคโนโลยีเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยน fundamental core ของสาขาเลย สิ่งที่สำคัญจึงไม่ใช่ว่าเนื้อหาเปลี่ยนหรือยัง แต่คือ fundamental core เหล่านั้นยังจำเป็นหรือไม่ ถ้าไม่ จำเป็นต้องปรับตัว อย่างแรง — แล้วเราควรทำอย่างไร การควบรวม หรือการทำแบบ hybrid ยังทำได้ เพราะแกนของสาขาหนึ่ง อาจเป็นเครื่องมือของอีกสาขาหนึ่ง แนวคิดที่จะหวังให้ผู้เรียนไปบูรณาการกันเองหลังเรียนจบ คงยากขึ้นเรื่อย ๆ ผมขอยกตัวอย่างวิศวกรรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งเรามองว่าเป็นสาขาที่ฮิตที่สุดในวันนี้ แต่อาจตายลงเร็วกว่าที่คิด เพราะงานหลายอย่างใน core เช่นการพัฒนาซอฟต์แวร์ กำลังถูกแทนที่อย่างหนักด้วย AI แต่สิ่งที่ยังเหลือ ไม่ใช่แค่การเขียนโปรแกรม แต่คือวิธีคิดทางคอมพิวเตอร์ ซึ่งสามารถนำไปใช้ร่วมกับบริบทอื่นได้ เพื่อสร้างความสามารถในการแข่งขันในภาพรวม แม้ว่าสักวันรูปแบบจะเปลี่ยนไป — เราทำหลักสูตรเพื่อใคร การออกแบบเนื้อหาของหลักสูตรมีข้อจำกัดมาก ทั้งจาก regulation ระดับกระทรวง สภาวิชาชีพ เงื่อนไขของส่วนกลางมหาวิทยาลัย ไปจนถึงปัญหาภายในภาควิชา แต่ถ้าเราเอาข้อจำกัดมาเป็นอุปสรรค ช่องทางพัฒนาหลักสูตรจะหายไปทันที การคุยกันระหว่างภาควิชา อาจเป็นทั้งทางออกหนึ่ง และทางรอดของหลายสาขา ที่กำลังจะเจอ disruption ในอนาคตอันใกล้ เพราะเราจะสามารถเล่นบทนำในการบูรณาการความรู้ และเปิดพื้นที่โจทย์วิจัยแนวใหม่ ที่ทำได้ลึกกว่าใครในสังคม และก็เป็นช่องที่ทำให้เราเจอ New S-curve ลองนึกถึงการออกแบบระบบจริง เครื่องมือจริง หรือการตัดสินใจจากข้อมูลจริง สิ่งเหล่านี้ควรเกิดขึ้นในมหาวิทยาลัย ไม่ใช่รอให้ผู้ใช้บัณฑิตเอาบัณฑิตเราไปบูรณาการเอง — สรุป กระบวนการพัฒนาหลักสูตรต้องตอบสนองความต้องการของผู้คน ถ้ายังอยากให้หลักสูตรอยู่รอด fundamental core อาจไม่เปลี่ยน แต่บริบทของมันเปลี่ยนไปแล้ว และการออกแบบหลักสูตรไม่ควรหยุดแค่ “ตามให้ทัน” แต่ต้องกล้าชี้นำว่าเราควรไปทางไหนในเชิงเทคโนโลยีและความรู้ เพื่อยกระดับศักยภาพของประเทศ แต่คำถามคือ การชี้นำนั้น เรากำลังพาไปถูกทางหรือเปล่า ในขณะเดียวกัน เราก็ถูกกดทับด้วยกรอบของสภาวิชาชีพและข้อกำหนดต่าง ๆ ที่เข้ามากำหนดเนื้อหาอย่างเข้มข้น คำถามจึงไม่ใช่ว่าเราจะทำตามหรือไม่ แต่คือเราจะ “ตอบสนองอย่างเหมาะสม” อย่างไร โดยไม่สูญเสียเป้าหมายที่แท้จริงของการศึกษา คนที่อยากเล่นเกม แล้วมาเรียนคอมพ์ เราต้องสอนเขาเล่นเกมไหม หรือเราต้องพาเขาไปสู่สิ่งที่เขา “ยังไม่รู้ว่าควรรู้” เราต้องตอบอะไรให้ใครในหลักสูตร และที่สำคัญ เรากำลังติดอยู่ในกรอบอะไรที่ทำให้เราตอบคำถามนี้ไม่ได้ ความเข้าใจปรัชญาของหลักสูตรที่ชัดเจนของผู้เรียน และความเข้าใจความต้องการของสังคมจากมหาวิทยาลัย เป็นสิ่งที่จำเป็น และต้องนำมาปรับปรุงหลักสูตร เพราะนี่คือสิ่งที่สังคมต้องการ ในขณะที่เทคโนโลยีกำลังกดดันให้เราเปลี่ยน การบูรณาการจากภายใน อาจไม่ใช่แค่ทางเลือก แต่เป็นพื้นที่ใหม่ที่มหาวิทยาลัยต้องใช้ เพื่อสร้างทั้งความรู้ใหม่ และทิศทางใหม่ ก่อนที่มันจะไม่เป็นที่ต้องการของสังคม — กระบวนการเดิม ความคิดเดิม คนเดิม ก็ได้ผลแบบเดิม Rethink. Reframe. Realize.