มหาวิทยาลัยไทยจะอยู่รอดอย่างไร ในวันที่โลกไม่เหมือนเดิม

พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า 21 พฤษภาคม · แชร์กับ สาธารณะ หลังจากที่กระบวนการสรรหาอธิการบดีจบลงแล้ว ผมก็ขอกลับมาทำงานในโหมดกรรมการสภามหาวิทยาลัยต่อไป ไหน ๆ ก็ไหน ๆ ในช่วงที่ผ่านมา ผมมีโอกาสได้คิด วิเคราะห์ และมองมหาวิทยาลัยไทยอยู่พอสมควร มีคนถามผมว่า มีอะไรที่ไม่ได้พูดในช่วงเสนอวิสัยทัศน์บ้างไหม เขาว่าผมน่าจะมีกั๊กไว้ ไม่ได้พูดทั้งหมด ผมก็ตอบไปว่า สิ่งที่ผมเห็น ก็เป็นสิ่งเดียวกับที่หลายคนเห็นนั่นแหละ * เด็กเกิดน้อยลง * AI มาแล้ว และคงอยู่ต่อไป * Digital Transformation และ Data/Digital Governance เป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่ง * การหาคนมาเป็นอาจารย์จะยากขึ้นเรื่อย ๆ * รายได้ของมหาวิทยาลัยจะกลายเป็นเรื่องที่มึนงงอย่างมาก เรื่องพวกนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่สิ่งที่น่ากังวลคือ "เราอาจรู้ทุกเรื่องอยู่แล้ว แต่ยังทำเหมือนมีเวลาเหลือมากพอ" --- 1. สมการต้นทุนกับรายได้จะไม่เหมือนเดิม ต้นทุนของมหาวิทยาลัยจะสูงขึ้น ในขณะที่รายได้ลดลงอย่างชัดเจน เมื่อการถ่ายทอดความรู้แบบเดิมจำเป็นน้อยลง สิ่งที่เหลืออยู่จะเป็นงานสร้างทักษะ การทำงานร่วมกัน และ networking แปลว่ากิจกรรมการเรียนการสอนแบบเดิมจะลดลงอย่างหนัก สิ่งที่เหลืออาจไม่ใช่ห้องเรียนแบบเดิม แต่เป็นการควบคุมกิจกรรมกลุ่ม เพื่อสร้างทักษะ ประสบการณ์ และเครือข่าย เมื่อเป็นเช่นนั้น จำนวนอาจารย์ย่อมลดลง จำนวนเจ้าหน้าที่สายสนับสนุนก็ย่อมลดลงเช่นกัน นี่ไม่ใช่เรื่องที่ใครอยากให้เกิด แต่เป็นเรื่องที่ต้องคิดก่อนที่มันจะเกิดแบบไม่มีทางเลือก --- 2. เด็กเกิดน้อยลง ไม่ได้กระทบเท่ากันทุกที่ มหาวิทยาลัยจะเจอปัญหาไม่มีคนเรียนจากเด็กเกิดน้อยลง มหาวิทยาลัยใหญ่กว่าอาจรอดได้ง่ายกว่า มหาวิทยาลัยเล็กอาจต้องอยู่รอดในรูปแบบอื่น ที่ไม่ใช่การสอนแบบเดิม ห้องเรียนขนาดใหญ่จะไม่จำเป็นเหมือนเดิมอีกต่อไป เรื่องนี้จะไม่กระทบทุกมหาวิทยาลัยเท่ากัน และจะไม่กระทบทุกคณะเท่ากัน บางแห่งจะยังดูเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น จนกระทั่งตัวเลขเริ่มบอกความจริงแบบเถียงไม่ได้ --- 3. งานบางประเภทจะถูกระบบแทน การทำ early retirement หรือเกษียณก่อนอายุ อาจเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นมากขึ้น เรื่องนี้จะทำเพื่อลดต้นทุน เพราะถึงอย่างไรก็ต้องจ่ายค่าชดเชยอยู่แล้ว แต่อย่างน้อยก็ไม่ต้องจ่ายเงินเดือนต่อไปเรื่อย ๆ ตำแหน่งที่จะถูกแทนก่อน คือ ตำแหน่งที่ถูกแทนได้ด้วย Digital Transformation ตัวอย่างง่าย ๆ คือ งานเอกสารแบบเดิม เช่น ใบเสร็จแผ่นเดียว แต่ต้องผ่านโต๊ะตรวจ 5–7 โต๊ะ งานแบบนี้จะอยู่ยากมาก ไม่ใช่เพราะคนทำงานไม่สำคัญ แต่เพราะระบบแบบนี้แพงเกินไป ช้าเกินไป และอธิบายต่อคนรุ่นใหม่ได้ยากขึ้นเรื่อย ๆ --- 4. คนบางกลุ่มอาจต้องอยู่ต่อ เพราะหาคนแทนไม่ได้ ในอีกด้านหนึ่ง การต่ออายุราชการก็อาจเกิดขึ้นกับบางกลุ่ม คนที่ไม่ได้ถูก early retirement อาจต้องทำงานต่อไป แม้อายุมากขึ้น เพราะมหาวิทยาลัยจะหาคนมาแทนได้ยากขึ้นมาก คนรุ่นใหม่ขาดช่วงแบบกว้างมาก นี่เป็นภาพที่ย้อนแย้งพอสมควร บางตำแหน่งอาจถูกลด แต่บางตำแหน่งกลับหาคนแทนไม่ได้เลย และถ้ามหาวิทยาลัยยังไม่มีระบบถ่ายทอดงาน ความรู้ และบทบาทที่ชัดเจน ปัญหานี้จะหนักขึ้นมาก --- 5. Reskill/Upskill สำคัญ แต่ไม่ง่ายอย่างที่พูดกัน การ reskill และ upskill จะกลายเป็นเรื่องสำคัญ แต่เอาเข้าจริง มหาวิทยาลัยก็จะทำได้ยาก เพราะต้นทุนสูงมาก และคุณค่าของ certificate ต่ำกว่าใบปริญญาอย่างชัดเจน เรื่องง่าย ๆ คนเรียนออนไลน์จากที่ไหนก็ได้ โดยเฉพาะจากมหาวิทยาลัยต่างประเทศหรือแพลตฟอร์มระดับโลก ดังนั้น มหาวิทยาลัยไทยจะแข่งทั้งด้านคุณภาพและราคาได้ยาก สิ่งที่พอทำได้ คือ โจทย์เฉพาะทางมาก ๆ แต่เมื่อลูกค้าจำกัด ต้นทุนการอบรมแต่ละครั้งก็จะสูง ความเสี่ยงของการเปิดคลาสก็จะสูงตามไปด้วย แปลว่า reskill/upskill ไม่ใช่คำตอบวิเศษที่พูดแล้วจบ ถ้าจะทำ ต้องรู้จริงว่าใครต้องการอะไร ใครยอมจ่าย จ่ายเพื่ออะไร และเรียนแล้วเอาไปใช้ตรงไหน --- 6. หน่วยงานต้องหาตำแหน่งใหม่ของตัวเอง ต่อไปจะมีหน่วยงานที่ไปต่อได้ดี และหน่วยงานที่ไปต่อได้ยาก อีกไม่นาน เราอาจเห็นทั้งรูปแบบการรวมหน่วยงาน และการแยกหน่วยงาน บางมหาวิทยาลัยอาจอยู่ในพื้นที่ทอง แต่เดิมผลิตแต่สาขาที่ตลาดไม่ค่อยนิยม ก็อาจต้องไปรวมกับมหาวิทยาลัยที่มีสาขาพร้อม แต่ขาดพื้นที่ ในทางกลับกัน บางมหาวิทยาลัยอาจมีบางคณะที่ต้นทุนสูงมาก และถูกถัวเฉลี่ยต้นทุนกับคณะที่ต้นทุนต่ำมาตลอด สุดท้ายก็อาจต้องแยกเป็นสองหน่วยงาน ไม่ใช่เพราะอยากทิ้งใคร แต่เพราะถ้าไม่กล้าจัดโครงสร้างใหม่ บางทีอาจพากันลำบากทั้งระบบ นี่เป็นเรื่องที่พูดยากที่สุดเรื่องหนึ่ง แต่ก็เป็นเรื่องที่หลบไปเรื่อย ๆ ไม่ได้ --- 7. มหาวิทยาลัยต้องกลับไปตอบว่า ตัวเองมีความหมายอะไร ในท้ายที่สุด มหาวิทยาลัยจะกลับไปเป็น “พื้นที่ที่คนเก่งมาเจอกัน” คนที่คิดอะไรใกล้กัน สนใจอะไรใกล้กัน อยากสร้างอะไรใหม่ ๆ ในทิศทางเดียวกัน มหาวิทยาลัยจะเป็นพื้นที่ที่ทำให้นักเรียนใหม่ได้เจอเพื่อนเก่ง ๆ ได้เจออาจารย์เก่ง ๆ ได้เจอเครือข่ายทั่วโลก และได้เจอกลุ่มผู้ผลิต ผู้ใช้จริง และผู้ลงทุน ที่นำโจทย์วิจัยขั้นสูงมาให้คนฉลาดและคนเก่งช่วยกันคิด ถ้ามหาวิทยาลัยยังมีความหมายในอนาคต ความหมายนั้นคงไม่ใช่เพราะมหาวิทยาลัยเป็นที่เก็บความรู้ แต่เพราะมหาวิทยาลัยเป็นที่ที่คนเก่งมาเจอกัน และทำให้สิ่งที่คนคนเดียวทำไม่ได้ เกิดขึ้นได้จริง --- ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เรื่องที่ควรดีใจ และไม่ใช่เรื่องที่ควรใช้ขู่ใคร แต่มันเป็นเรื่องที่ควรมองให้ทัน เพราะถ้าเรามองทัน เรายังออกแบบอนาคตได้ แต่ถ้าเรารอจนตัวเลขบังคับเรา ทุกอย่างจะกลายเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า และตอนนั้น ทางเลือกจะเหลือน้อยกว่าที่เราคิดมาก