เราไม่ได้ลบศาสตร์ เราลดกำแพงของศาสตร์

พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า 22 มิถุนายน · แชร์กับ สาธารณะ Future University: มหาวิทยาลัยหลังยุครายวิชา คณะที่หายไป แต่คนไม่หายไป เมื่อมหาวิทยาลัยไม่ได้เริ่มจากรายวิชาอีกต่อไป คำถามต่อมาที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือ แล้วคณะจะเหลืออะไร ถ้าเด็กไม่ได้เริ่มจากการเลือกคณะ ถ้าการเรียนไม่ได้จัดรอบรายวิชา ถ้าทีมแก้ปัญหามีทั้งวิศวกร นักเศรษฐศาสตร์ นักออกแบบ นักสังคมศาสตร์ นักวิทยาศาสตร์ข้อมูล เจ้าหน้าที่รัฐ เกษตรกร และคนจากชุมชนอยู่ด้วยกัน แล้ว “คณะ” ในความหมายเดิมยังจำเป็นอยู่ไหม คำถามนี้ทำให้หลายคนไม่สบายใจ คนฟิสิกส์กลัวว่า ความลึกของวิทยาศาสตร์พื้นฐานจะถูกลดเหลือเป็นแค่เครื่องมือ คนวิศวกรรมกลัวว่า มาตรฐานทางเทคนิคจะเจือจาง คนเศรษฐศาสตร์กลัวว่า จะถูกเรียกไปช่วยคำนวณต้นทุนตอนท้าย คนศิลปศาสตร์กลัวว่า จะถูกใช้แค่เขียนคำสวย ๆ ให้โครงการดูมีมนุษยธรรม คนเกษตรกลัวว่า รากเดิมของมหาวิทยาลัยจะหายไปในคำว่า AI และ innovation ความกลัวเหล่านี้ไม่ผิด เพราะถ้าเปลี่ยนโครงสร้างมหาวิทยาลัยแบบตื้น ๆ แค่รวมคณะ เปลี่ยนชื่อหน่วยงาน ลดจำนวนภาควิชา แล้วเรียกมันว่าการปฏิรูป สิ่งที่ได้อาจไม่ใช่มหาวิทยาลัยอนาคต แต่อาจเป็นเพียงระบบราชการขนาดใหญ่กว่าเดิม ที่คนรู้สึกว่าไม่มีบ้านทางวิชาการของตัวเองอีกต่อไป --- ใน Future University สิ่งที่หายไปจึงไม่ใช่ศาสตร์ แต่คือกำแพงของศาสตร์ ฟิสิกส์ยังอยู่ คณิตศาสตร์ยังอยู่ เศรษฐศาสตร์ยังอยู่ วิศวกรรมยังอยู่ เกษตรยังอยู่ ศิลปศาสตร์ยังอยู่ ปรัชญายังอยู่ ประวัติศาสตร์ยังอยู่ การออกแบบยังอยู่ แต่ไม่มีศาสตร์ใดอยู่เพื่อปกป้องอาณาเขตของตัวเองอย่างเดียวอีกต่อไป ศาสตร์ไม่ได้หายไปจากมหาวิทยาลัย แต่มันเปลี่ยนบทบาท จาก “เจ้าของรายวิชา” เป็น “คลังความเชี่ยวชาญ” จาก “คณะของฉัน” เป็น “ความรู้ที่สังคมเรียกใช้เมื่อเจอโจทย์ยาก” จาก “สอนเด็กของเรา” เป็น “เตรียมคนให้พร้อมเข้าไปอยู่ในปัญหาจริง” --- ในมหาวิทยาลัยแบบเดิม คณะมักเป็นบ้านหลังแรกของนักศึกษา เด็กคนหนึ่งบอกว่า ฉันอยู่คณะวิศวกรรมศาสตร์ ฉันอยู่คณะเศรษฐศาสตร์ ฉันอยู่คณะมนุษยศาสตร์ ฉันอยู่คณะเกษตร ฉันอยู่คณะวิทยาศาสตร์ แต่ใน Future University นักศึกษาอาจเริ่มจากคำถามอีกแบบ ฉันกำลังฝึกแก้ปัญหาเรื่องอาหารปลอดภัย ฉันกำลังทำโจทย์น้ำท่วมเมือง ฉันกำลังทำ AI สำหรับบริการสาธารณะ ฉันกำลังทำระบบดูแลผู้สูงอายุ ฉันกำลังทำเรื่องความไว้วางใจของประชาชนต่อรัฐ แล้วค่อยถามต่อว่า โจทย์นี้ต้องใช้ความรู้จากใครบ้าง ต้องใช้วิศวกรรมไหม ต้องใช้เศรษฐศาสตร์ไหม ต้องใช้ข้อมูลไหม ต้องใช้กฎหมายไหม ต้องใช้จริยศาสตร์ไหม ต้องใช้ศิลปะการสื่อสารไหม ต้องใช้ความเข้าใจวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของพื้นที่ไหม คำตอบแทบทุกครั้งคือ ต้องใช้มากกว่าหนึ่งศาสตร์ --- คณะจึงไม่ควรถูกคิดเป็นอาณาเขตปิดอีกต่อไป แต่มันควรถูกคิดเป็น คลังความลึก บางคนดูแลฐานความรู้ บางคนดูแลแล็บ บางคนดูแลมาตรฐานการประเมิน บางคนเป็นที่ปรึกษาโจทย์ บางคนเป็นผู้ตรวจสอบคุณภาพของคำตอบ บางคนเป็นคนเชื่อมความรู้จากหลายศาสตร์เข้าด้วยกัน คนสอน Thermodynamics ไม่ได้หายไป แต่เขาไม่ได้สอนเพื่อให้เด็กสอบผ่านปลายภาคอย่างเดียว เขาช่วยสร้าง Thermal Systems Readiness เพื่อให้คนที่เข้าไปทำโจทย์พลังงาน อาคาร อาหาร และ cold chain ใช้ความรู้ได้จริง คนสอนเศรษฐศาสตร์ไม่ได้หายไป แต่เขาไม่ได้สอน supply-demand เพื่อให้เด็กวาดกราฟได้อย่างเดียว เขาช่วยสร้าง Economic Reasoning for Public Problems เพื่อให้ทีมแก้โจทย์เข้าใจแรงจูงใจ ความเป็นธรรม ต้นทุน ผลกระทบ และการตัดสินใจของคนจริง คนสอนศิลปศาสตร์ไม่ได้หายไป และไม่ได้ไปอยู่มุม well-being เขาอยู่กลางสนามโจทย์ เพื่อถามว่า ปัญหานี้สำคัญกับใคร ใครเป็นคนกำหนดคำว่า “สำเร็จ” ใครได้ประโยชน์ ใครต้องรับความเสี่ยง ใครไม่มีเสียงในระบบ และคำตอบที่เราสร้างขึ้นทำให้ชีวิตมนุษย์ดีขึ้นจริงหรือไม่ --- อาจารย์ก็ไม่ได้หายไป แต่บทบาทของอาจารย์เปลี่ยน จากคนยืนหน้าห้อง เป็นคนออกแบบสนามฝึก จากคนบอกเนื้อหา เป็นคนคุมมาตรฐานของความรู้ จากคนออกข้อสอบ เป็นคนถามคำถามที่ทีมอยากหลบ จากเจ้าของรายวิชา เป็นผู้ดูแลความลึก ความซื่อสัตย์ทางวิชาการ และความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ ในมหาวิทยาลัยแบบใหม่ อาจารย์บางคนอาจบรรยายน้อยลง แต่ไม่ได้แปลว่าทำงานเบาลง เพราะการออกแบบโจทย์จริง การคุมความเสี่ยง การตรวจว่าความรู้ที่ใช้ถูกต้องหรือไม่ การประเมินคนจากผลงานจริง และการช่วยให้คนต่างศาสตร์ทำงานด้วยกันได้ ยากกว่าการสอนตามสไลด์เดิมมาก --- คณะในอนาคตจึงอาจลดจำนวนลง แต่ความหลากหลายของมุมมองต้องเพิ่มขึ้น มหาวิทยาลัยอาจไม่มีคณะจำนวนมากเหมือนเดิม แต่ต้องมีพื้นที่ที่คนจากหลายศาสตร์เจอกันจริง ทำงานร่วมกันจริง เถียงกันจริง และรับผิดชอบคำตอบร่วมกันจริง ไม่ใช่แค่เอาชื่อหลายคณะไปใส่ในโครงการ ไม่ใช่แค่ตั้งศูนย์ใหม่แล้วให้ทุกคนกลับไปทำงานแบบเดิม ไม่ใช่แค่ใช้คำว่า interdisciplinary ในเอกสาร แต่ต้องทำให้โครงสร้างของมหาวิทยาลัยบังคับให้คนต่างมุมมองมองปัญหาเดียวกัน เพราะโลกจริงไม่แยกปัญหาตามคณะ น้ำท่วมเมืองไม่ได้เป็นของวิศวกรรมอย่างเดียว อาหารปลอดภัยไม่ได้เป็นของเกษตรอย่างเดียว AI ในบริการรัฐไม่ได้เป็นของคอมพิวเตอร์อย่างเดียว สังคมสูงวัยไม่ได้เป็นของแพทย์อย่างเดียว ความไว้วางใจของประชาชนไม่ได้เป็นของรัฐศาสตร์อย่างเดียว ปัญหาจริงไม่เคยเคารพผังองค์กรของมหาวิทยาลัย --- ดังนั้น Future University ไม่ใช่มหาวิทยาลัยที่ไม่มีคณะ แต่มันคือมหาวิทยาลัยที่เลิกใช้คณะเป็นกำแพง คณะอาจไม่ใช่บ้านถาวรของนักศึกษาเหมือนเดิม แต่อาจเป็นบ้านของความลึกทางวิชาการ คณะอาจไม่ใช่เจ้าของรายวิชาเหมือนเดิม แต่อาจเป็นผู้ดูแลฐานความรู้ แล็บ และมาตรฐาน คณะอาจไม่ใช่อาณาเขตที่ต้องปกป้อง แต่อาจเป็นคลังความเชี่ยวชาญที่ถูกเรียกใช้ในสนามโจทย์ และอาจารย์อาจไม่ใช่คนที่สำคัญเพราะถือไมค์หน้าห้อง แต่สำคัญเพราะเป็นคนรักษาความลึกของความรู้ ในโลกที่ content หาได้ง่ายเกินไป --- สุดท้าย คณะที่หายไปอาจไม่ใช่ความสูญเสียเสมอไป ถ้าสิ่งที่หายไปคือกำแพง ไม่ใช่ความเชี่ยวชาญ ถ้าสิ่งที่หายไปคืออาณาเขต ไม่ใช่ความลึก ถ้าสิ่งที่หายไปคือรูปแบบเดิมของการสอน ไม่ใช่ความรับผิดชอบของอาจารย์ และถ้าสิ่งที่เกิดขึ้นแทน คือมหาวิทยาลัยที่คนจากหลายศาสตร์ช่วยกันสร้างคนที่สังคมเชื่อถือได้ เมื่อนั้น คณะอาจลดลง แต่มหาวิทยาลัยอาจมีชีวิตมากขึ้น เพราะมันไม่ได้จัดตัวเองรอบตารางเรียนอีกต่อไป แต่มันจัดตัวเองรอบปัญหาจริง ความรู้จริง ผู้คนจริง และอนาคตจริงที่เราต้องช่วยกันรับผิดชอบ