ทำไมองค์กรจึงค่อย ๆ เหมือนกัน แม้ทุกแห่งกำลังพยายามเปลี่ยนแปลง

พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า 21 กันยายน 2569 · แชร์กับ สาธารณะ เคยสงสัยไหมว่า ทำไมหลายมหาวิทยาลัย หลายหน่วยงาน หรือหลายองค์กร ถึงค่อย ๆ ทำอะไรคล้ายกัน * ที่หนึ่งตั้งศูนย์ AI อีกที่ก็ตั้งบ้าง * ที่หนึ่งเปิดหลักสูตรใหม่ อีกที่ก็เริ่มคิดว่าต้องมี * เห็นมหาวิทยาลัยอื่นตั้งคณะใหม่ ก็เริ่มถามว่าเราควรมีหรือยัง * ช่วงหนึ่งทุกแห่งพูด innovation อีกช่วงพูด sustainability แล้วตอนนี้ก็ AI ไม่ได้แปลว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ดี แต่คำถามคือ เราทำเพราะมันเหมาะกับเราจริง ๆ หรือเพราะเห็นคนอื่นทำแล้วรู้สึกว่า “เราก็ควรมี” บทความคลาสสิก The Iron Cage Revisited ที่เขียนตั้งแต่ปี 1983 อธิบายเรื่องนี้ไว้น่าสนใจมาก (ลิงก์ในคอมเมนต์) เขาบอกว่า องค์กรในวงการเดียวกันมักค่อย ๆ เหมือนกัน ไม่ใช่เพราะทุกแห่งพิสูจน์แล้วว่าวิธีเดียวกันดีที่สุด แต่เพราะแรงหลายอย่าง * บางอย่างมาจากกฎ นโยบาย งบประมาณ หรือผู้มีอำนาจ * บางอย่างมาจากความไม่แน่ใจ พอไม่รู้ว่าควรทำอะไร ก็หันไปดูว่าองค์กรที่ดูประสบความสำเร็จเขาทำอะไร แล้วทำตาม * อีกส่วนหนึ่งก็มาจากคนในวิชาชีพเดียวกัน เรียนคล้ายกัน อ่านเรื่องคล้ายกัน ไปประชุมเดียวกัน สุดท้ายวิธีคิดก็คล้ายกัน จากคำถามว่า “มันแก้ปัญหาอะไร” จึงอาจค่อย ๆ กลายเป็น “ที่อื่นเขามีกันหรือยัง” ตรงนี้ก็คงไม่ต่างจาก FOMO (Fear of Missing Out - โรคกลัวตกกระแส) ของคนมากนัก มนุษย์ไม่ค่อยอยากเป็นคนตกขบวน และยิ่งคนที่ขึ้นมามีตำแหน่งสูง ส่วนใหญ่มักอยู่ช่วงปลายของชีวิตการทำงานแล้ว การเลือก safe zone ก็คงเป็นเรื่องเข้าใจได้ ทำเหมือนคนอื่นแล้วพลาด อย่างน้อยก็ยังบอกได้ว่า “ทุกที่ก็ทำกัน” แต่ถ้าเลือกทางที่ต่างแล้วพลาด คนตัดสินใจก็ต้องรับเต็ม ๆ บางทีสิ่งที่องค์กรเลือกจึงไม่ใช่สิ่งที่ดีที่สุด แต่อาจเป็นสิ่งที่ปลอดภัยที่สุดในการตัดสินใจ * ชื่อโครงการเปลี่ยน * คำศัพท์เปลี่ยน * คนบริหารเปลี่ยน * ยุคสมัยเปลี่ยน แต่ธรรมชาติของคนและธรรมชาติขององค์กร อาจไม่ได้เปลี่ยนมากนัก ชีวิตก็อย่างนี้ --- แปลไทยจาก abstract กรงเหล็กที่หวนกลับมา: ความเหมือนเชิงสถาบันและความมีเหตุผลร่วมในสนามขององค์การ Paul J. DiMaggio และ Walter W. Powell มหาวิทยาลัยเยล อะไรทำให้องค์การต่าง ๆ มีลักษณะคล้ายคลึงกันมากขึ้น? เราเสนอว่า แรงขับเคลื่อนของกระบวนการทำให้เป็นเหตุเป็นผล (rationalization) และการทำให้เป็นระบบราชการ (bureaucratization) ได้เคลื่อนย้ายจากการแข่งขันในตลาด ไปสู่รัฐและกลุ่มวิชาชีพต่าง ๆ เมื่อกลุ่มขององค์การต่าง ๆ ก่อตัวขึ้นจนกลายเป็น “สนาม” (organizational field) จะเกิดภาวะย้อนแย้งประการหนึ่งขึ้น กล่าวคือ ผู้กระทำที่ตัดสินใจอย่างมีเหตุผล กลับทำให้องค์การของตนมีความคล้ายคลึงกับองค์การอื่นมากขึ้นเรื่อย ๆ ในขณะที่พวกเขากำลังพยายามเปลี่ยนแปลงองค์การของตน เราอธิบายกระบวนการที่นำไปสู่ความเหมือนดังกล่าวไว้สามแบบ ได้แก่ * แรงบังคับ (coercive isomorphism) * การเลียนแบบ (mimetic isomorphism) * แรงจากบรรทัดฐานทางวิชาชีพ (normative isomorphism) จากนั้น เราเสนอสมมติฐานเกี่ยวกับผลของการรวมศูนย์และการพึ่งพาทรัพยากร ความคลุมเครือของเป้าหมายและความไม่แน่นอนทางเทคนิค ตลอดจนความเป็นวิชาชีพและการก่อตัวของโครงสร้างในสนามองค์การ ว่าปัจจัยเหล่านี้มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงที่ทำให้องค์การมีความคล้ายคลึงกันอย่างไร ท้ายที่สุด เราอภิปรายว่าข้อเสนอเหล่านี้มีนัยอย่างไรต่อทฤษฎีองค์การและการเปลี่ยนแปลงทางสังคม