มองมหาวิทยาลัยอีก 20 ปี ต้องคิดให้พ้นจากมหาวิทยาลัยวันนี้

พันธุ์ปิติ เปี่ยมสง่า อยู่กับ Suriyan Tunkijjanukij 15 กรกฎาคม 2569 · แชร์กับ สาธารณะ วันนี้ผมไปร่วมงาน KU Strategic Foresight เพื่อแลกเปลี่ยนมุมมองว่า มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ควรเป็นอย่างไรในอีก 20 ปีข้างหน้า ผมได้รับเชิญในฐานะ “วิทยากรหลัก” ซึ่งผู้จัดเรียกอย่างนั้นนะครับ หน้าที่คือ ผู้ดำเนินการจะตั้งคำถาม แล้วผมเขียนคำตอบและหมุนเวียนไปตามฐานต่าง ๆ ทั้งหมดมีสี่ฐาน แต่ละฐานมีผู้ดำเนินการประจำฐาน และมีรองอธิการบดี 1–2 ท่านเป็นผู้ช่วย ผมไม่ได้จดคำถามกลับมา แต่ลักษณะคำถามก็ประมาณว่า “มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์จะเป็นอะไรในอีก 20 ปีข้างหน้า” โต๊ะของผมมีท่านอธิการบดี อ.คงศักดิ์ และอดีตอธิการบดีอีกสองท่าน คือ อ.ธีระ และ อ.วิโรจ รวมทั้งผู้เข้าร่วมอีกหลายท่าน ที่น่าสนใจมากคือ มีนิสิตสองคน ได้แก่ นายก อบก. และประธานสภานิสิต ซึ่งผมได้พูดคุยด้วยพอสมควร นิสิตสองคนนี้เก่งครับ น่าภูมิใจ ส่วนผมมาในนามอาจารย์ ขอบคุณผู้จัดที่ยังนึกถึงผมนะครับ โต๊ะอื่น ๆ ก็มีทั้งนิสิตเก่า ผู้แทนหน่วยงานภาครัฐและเอกชน ตลอดจนผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกับความเป็นไปของมหาวิทยาลัย ผมมีโอกาสเสนอความเห็นในหลายประเด็น และได้พูดคุยแลกเปลี่ยนกับรองอธิการบดีหลายท่าน รวมทั้งท่านอธิการบดีด้วย จึงขอหยิบบางประเด็นที่ผมคิดว่าน่าจะนำไปขยายผลต่อ ––– 1. Supply-wise curriculum มีการพูดว่า มหาวิทยาลัยไม่ควรสอนเฉพาะสิ่งที่เราอยากสอน แต่ควรสอนในสิ่งที่มี demand คำถามของผมก็ง่าย ๆ ว่า การผลิตคนระดับปริญญาโทและปริญญาเอกมีความสำคัญมาก หากประเทศไม่มีคนระดับนี้ ประเทศก็ยากจะพัฒนาองค์ความรู้และเทคโนโลยีของตนเอง แต่ demand ของคนเหล่านี้อยู่ตรงไหน ทำไมคนจบปริญญาโทและปริญญาเอกจำนวนไม่น้อยจึงไม่มีตำแหน่งงานที่ใช้ความรู้และความสามารถในระดับนั้นจริง ๆ หากเราจะออกแบบหลักสูตรตาม demand เราก็ต้องถามต่อด้วยว่า ประเทศและมหาวิทยาลัยกำลังสร้าง demand สำหรับคนที่มีความรู้ขั้นสูงไว้เพียงพอหรือยัง ไม่ใช่เพียงปรับหลักสูตรให้ตามตลาดแรงงานที่มีอยู่ในปัจจุบันเท่านั้น ––– 2. Reskill / Upskill เรื่อง reskill และ upskill เป็นนโยบายที่พูดกันทั่ว และมักถูกเสนอให้เป็นภารกิจสำคัญของมหาวิทยาลัยในอนาคต แต่ต้องเข้าใจด้วยว่า การทำ upskill จริง ๆ ไม่ได้แปลว่าเอาเนื้อหาเดิมมาสอนใหม่ในรูปแบบสั้นลงเท่านั้น ยิ่งเป็นการยกระดับทักษะให้สูงขึ้น เนื้อหาก็ยิ่งลึก กลุ่มผู้เรียนก็ยิ่งแคบ ผู้สอนและทรัพยากรที่ต้องใช้ก็ยิ่งเฉพาะทาง และต้นทุนต่อผู้เรียนก็ยิ่งสูงขึ้น ผมยกตัวอย่างง่าย ๆ ว่า หากจะเปิดหลักสูตร AI ขั้นสูง เนื้อหาย่อมเรียนยาก คนที่มีพื้นฐานเพียงพอก็มีไม่มาก และจำนวนผู้เรียนแต่ละรุ่นก็น้อย แต่ในขณะเดียวกัน สังคมกลับคาดหวังว่ามหาวิทยาลัยควรเปิดสอนในราคาถูกมาก หรือแทบไม่คิดค่าใช้จ่าย ลองไปดูบริษัทระดับโลกที่ขายหลักสูตรออนไลน์ให้ผู้เรียนทั่วโลก ซึ่งมีจำนวนผู้เรียนมากกว่ามหาวิทยาลัยไทยหลายเท่า หลักสูตรระดับสูงของเขาก็ยังราคาแพงหูดับ แต่มหาวิทยาลัยแต่ละแห่งกลับต้องเจียดงบประมาณของตนเองมาพัฒนาหลักสูตรเฉพาะทาง สอนคนกลุ่มเล็ก ใช้ผู้เชี่ยวชาญระดับสูง แล้วก็ยังถูกกำชับอีกว่า ห้ามขายแพง เอาอย่างไรดีล่ะครับ หากประเทศเห็นว่า reskill และ upskill เป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญต่อการแข่งขันของประเทศ ก็ต้องมีกลไกสนับสนุนต้นทุนอย่างจริงจัง จะให้มหาวิทยาลัยรับภาระทั้งหมด แล้วคาดหวังทั้งคุณภาพสูง เนื้อหาลึก และราคาถูกพร้อมกัน คงเป็นไปไม่ได้ ––– 3. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์จะเป็นอะไรในอนาคต ในวงสนทนามีประเด็นคมกริบมากมาย หลายแนวคิดดีงามและน่าสนใจ แต่ผมรู้สึกว่า การเริ่มต้นคิดอนาคตยังถูกนำด้วยกรอบความคิดของปัจจุบันมากไปเล็กน้อย สุดท้ายข้อสรุปจึงยังวนกลับมาอยู่แถว “อาหาร” และ “เกษตร” แน่นอนว่าอาหารและเกษตรเป็นรากฐานสำคัญของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ แต่ในอีก 20 ปีข้างหน้า เราอาจต้องเผชิญการเปลี่ยนแปลงที่กระทบถึงแก่นของสังคม เศรษฐกิจ และความเป็นมนุษย์ ผมจึงรู้สึกว่า ในข้อสรุปยังเห็นเรื่อง AI สังคมสูงวัย พลังงาน หรือแม้แต่เทคโนโลยีควอนตัมน้อยเกินไป ที่น่าสังเกตอีกอย่างคือ เวลาพูดถึงอนาคตของมหาวิทยาลัย การสนทนามักเริ่มต้นด้วยคำว่า “หลักสูตร” ทั้งที่ในอนาคต มหาวิทยาลัยอาจไม่ได้มีหลักสูตรเป็นหน่วยพื้นฐานของการเรียนรู้อีกต่อไป หรืออย่างน้อย หลักสูตรอาจไม่ใช่คำตอบแรกของทุกปัญหา ––– 4. คนส่วนใหญ่ยังไม่เห็นผลกระทบจาก AI หลายคนมองเห็นแล้วว่า AI จะสร้างผลกระทบอย่างหนักหน่วงต่อมหาวิทยาลัยและสังคม แต่หลายคนยังคิดว่า AI เป็นเรื่องค่อนข้างไกลตัว เป็นเพียงเครื่องมือใหม่ หรือเป็นเทคโนโลยีอีกชนิดหนึ่งที่มหาวิทยาลัยค่อย ๆ ปรับตัวตามได้ ผมคิดว่า AI literacy ของทั้งผู้ให้ความคิดเห็นและกระบวนการจัดงานยังได้รับน้ำหนักน้อยไปเล็กน้อย สัญญาณหนึ่งคือ การเริ่มต้นงานด้วยการให้ตัวแทนกระทรวง อว. มาพูดถึงนโยบายปัจจุบันของกระทรวง ทั้งที่โจทย์ของงานนี้คือการมองออกไปไกลถึงอีก 20 ปี นโยบายปัจจุบันมีความสำคัญครับ แต่ strategic foresight ไม่ควรถูกจำกัดด้วยนโยบายหรือโครงสร้างที่มีอยู่ในวันนี้ เพราะในอีก 20 ปี กระทรวง มหาวิทยาลัย รูปแบบการทำงาน และแม้แต่ความหมายของคำว่า “การศึกษา” อาจเปลี่ยนไปจนแทบไม่เหลือรูปแบบเดิม ––– โดยรวม ผมคิดว่าเป็นกิจกรรมที่ดีมาก ได้ฟังมุมมองที่หลากหลาย และได้พบคนหลายกลุ่มที่ห่วงใยอนาคตของมหาวิทยาลัยอย่างจริงจัง สิ่งสำคัญต่อจากนี้คือ เราจะกล้าคิดต่อให้ไกลกว่าความสำเร็จในอดีต โครงสร้างในปัจจุบัน และคำศัพท์ที่เราคุ้นเคยได้มากเพียงใด เพราะการมองอนาคต 20 ปี ไม่ใช่การถามว่า เราจะทำสิ่งที่ทำอยู่ให้ดีขึ้นอย่างไรเท่านั้น แต่ต้องกล้าถามด้วยว่า สิ่งที่เราทำอยู่ในวันนี้ จะยังจำเป็นอยู่หรือไม่